قيام و انقلاب مهدی ( عج ) از ديدگاه فلسفه تاريخ – 313 روز پیش

[ملیکه]

انديشه پيروزی نهائی نيروی حق و صلح و عدالت بر نيروی باطل و ستيز و
ظلم ، گسترش جهانی ايمان اسلامی ، استقرار كامل و همه جانبه ارزشهای‏
انسانی ، تشكيل مدينه فاضله و جامعه ايده‏آل ، و بالاخره اجراء اين ايده‏
عمومی و انسانی به وسيله شخصيتی مقدس و عاليقدر كه در روايات متواتر
اسلامی ، از او به " مهدی " تعبير شده است ، انديشه‏ای است كه كم و
بيش همه فرق ومذاهب اسلامی - با تفاوتها و اختلافهائی - بدان مؤمن و
معتقدند .
زيرا اين انديشه ، به حسب اصل و ريشه ، قرآنی است . اين قرآن مجيد
است كه با قاطعيت تمام ، پيروزی نهائی ايمان اسلامی ، غلبه قطعی صالحان و متقيان ، كوتاه شدن دست‏
ستمكاران و جباران برای هميشه و آينده درخشان و سعادتمندانه بشريت‏
را نويد داده است .
اين انديشه بيش از هر چيز مشتمل بر عنصر خوشبينی نسبت به جريان كلی‏
نظام طبيعت و سير تكاملی تاريخ و اطمينان به آينده ، و طرد عنصر بدبينی‏
نسبت به پايان كار بشر است ، كه طبق بسياری از نظريه‏ها و فرضيه‏ها
فوق‏العاده تاريك و ابتر است .

[ملیکه]

دو گونه انتظار

انتظار فرج و آرزو و اميد و دلبستن و به آينده دو گونه است :
انتظاری‏ كه سازنده و نگهدارنده است ، تعهد آور است ، نيرو آفرين و تحرك بخش‏ است ، به گونه‏ای است كه می‏تواند نوعی عبادت و حق پرستی شمرده شود ،
و انتظاری كه گناه است ، ويرانگر است اسارت بخش است ، فلج كننده است‏ و نوعی " ابا حيگری " بايد محسوب گردد .
اين دو نوع انتظار فرج ، معلول دو نوع برداشت از ظهور عظيم مهدی موعود
است . و اين دو نوع برداشت به نوبه خود ، از دو نوع بينش درباره تحولات و انقلابات تاريخی ناشی می‏شود
. از اين رو لازم است اندكی درباره دگرگونيها و تحولات تاريخی به بررسی‏ بپردازيم .

[ملیکه]

آيا تحولات تاريخی يك سلسله امور تصادفی و اتفاقی است يا يك سلسله‏ امور طبيعی ؟ اگر چه درطبيعت تصادف واقعی ، يعنی بروز و حدوث پديده‏ای‏ بدون علت و خالی از ضرورت وجود ندارد ، ولی به صورت نسبی قطعا وجود دارد .
ما اگر يك روز صبح از خانه بيرون بياييم و دوستی را كه سالها است او را نديده‏ايم در همان لحظه در حال عبور از مقابل خانه ملاقات نمائيم ، اين‏ ملاقات را امری " تصادفی " تلقی می‏كنيم ، چرا ؟
برای اينكه لازمه طبيعت‏ كلی بيرون رفتن از خانه چنين ملاقاتی نيست ، والا بايد همه روزه چنين‏ ملاقاتی دست ميداد ، ولی لازمه اين فرد خاص از بيرون رفتن ، يعنی بيرون‏ رفتن در اين زمان معين و با اين مشخصات معين ، چنين ملاقاتی هست و لزوما بر آن مترتب ميگردد
ما هنگامی كه معلولی را با طبيعت كلی يك علت بسنجيم و آن را لازمه آن‏ طبيعت به طور كلی و عام و شامل نيابيم ، نام تصادف روی آن می‏گذاريم .
امور تصادفی تحت ضابطه كلی در نمی‏آيد و قانونی علمی نمی‏تواند داشته‏ باشد ، زيراقوانين علمی عبارت است از جريانات كلی و عمومی طبيعت .
ممكن است كسی تحولات تاريخی را يك سلسله امور تصادفی و اتفاقی يعنی‏ اموری كه تحت قاعده و ضابطه‏ای كلی در نمی‏آيد بداند ، از آن جهت كه مدعی‏ شود جامعه چيزی جز مجموعه‏ای از افراد با طبايع فردی و شخصی نيست ، مجموع‏ حوادثی كه به وسيله افراد به موجب انگيزه‏های فردی و شخصی به وجود می‏آيد منجر به يك سلسله حوادث تصادفی می‏شود و آن حوادث تصادفی منشأ تحولات‏ تاريخی می‏گردد .
نظريه ديگری اين است كه جامعه به نوبه خود ، مستقل از افراد ، طبيعت‏ و شخصيت دارد و به اقتضای طبيعت و شخصيت خود عمل می‏كند ، شخصيت جامعه‏ عين شخصيت افراد نيست ، بلكه از تركيب و فعل و انفعال فرهنگی افراد ، شخصيتی واقعی و حقيقی به وجود می‏آيد ، آن چنانكه در هر مركب از مركبات‏ بی جان يا جاندار چنين است . عليهذا جامعه ،طبيعت و خصلت و سنت و قاعده و ضابطه دارد ، يعنی طبق طبيعت خود عمل می‏كند و عملها و عكس العملهايش طبق يك سلسله‏ قوانين كلی و عمومی قابل توضيح است .
پس تاريخ آن گاه فلسفه دارد و آن گاه تحت ضابطه و قاعده كلی در می‏آيد و آن گاه موضوع و تفكر و مايه تذكر و آيينه عبرت و قابل درس آموزی است‏ كه جامعه از خود طبيعت وشخصيت داشته باشد . و اگر نه جز زندگی افراد چيزی وجود ندارد و اگر درس و عبرتی باشد درسهای فردی از زندگی افراد است . نه درسهای جمعی از زندگی اقوام و ملل ، عليهذا برداشت داشتن از ناريخ و تحولات آن كه بدان اشاره شد ، فرع بر مسأله طبيعت و شخصيت‏ داشتن جامعه است .

[ملیکه]

مسأله انتظار فرج كه موضوع بحث اين گفتار است ضمن اينكه بحث فلسفی و
اجتماعی است ، بحثی دينی و اسلامی است و همچنانكه گفتيم ريشه قرآنی دارد
. پس قبل از آن كه درباره چگونگی انتظار به بررسی بپردازيم بايد نظر قرآن را درباره جامعه و سرگذشت متحول و متغير آن كه تاريخ است روشن‏ كنيم .
در اين كه آيه قرآن مجيد تاريخ را به عنوان يك درس و يك منبع معرفت‏ و شناسائی ، يك موضوع تفكر و مايه تذكر و آيينه عبرت ياد می‏كند جای‏ ترديد نيست .
ولی آيا قرآن به تاريخ به چشم فردی می‏نگرد يا به چشم‏ اجتماعی ؟ آيا قرآن تنها نظرش اين است كه زندگی افرادی را برای عبرت‏ ساير افراد طرح كند يا نظرش به زندگی جمعی است ، لااقل زندگی جمعی نيز منظور نظر قرآن هست ؟
و به فرض دوم آيا از قرآن می‏توان استنباط كرد كه‏ جامعه ، مستقل از افراد ، حيات و شخصيت ومدت و اجل و حتی شعور و ادراك و وجدان و ذوق و احساس و نيرو دارد يا نه ؟
و بنابراين فرض آيا از قرآن كريم می‏توان استنباط كرد كه بر جامعه‏ها و اقوام و امم " سنت " ها و روش‏ها و قوانين معين و مشخص و يكسانی حاكم است يا نه ؟
البته بررسی كامل اين مطلب نيازمند به رساله‏ای جداگانه است ، اين جا
به طور اختصار عرضه می‏دارم كه پاسخ هر سه پرسش مثبت است .
قرآن كريم لااقل در بخشی از عبرت آموزيهای خود زندگی اقوام و امتها را به عنوان مايه تنبه برای اقوام ديگر مطرح می‏كند :
« تلك امة قد خلت لها ما كسبت و لكم ما كسبتم و لا تسئلون عما كانوا
يعملون » آنان امت و جامعه‏ای بودند كه گذشتند و رفتند ، آنان‏ راست دستاوردهای خودشان و شما راست دستاوردهای خودتان ، شما مسؤول‏
اعمال آنان نيستيد ( تنها مسؤول اعمال خود هستيد ) .
قرآن مكرر در تعبيرات خود موضوع حيات و مدت و اجل اقوام و امتها را طرح كرده است ، مثلا می‏گويد :
« ولكل امة اجل فاذا جاء اجلهم لا يستاخرون‏ ساعة و لا يستقدمون » : زندگی هر امتی را پايانی است ، پس هرگاه‏ پايان عمرشان فرا رسد ، نه ساعتی ديرتر بپايند و نه ساعتی زودتر فانی‏ گردند .
قرآن كريم اين گمان را كه اراده‏ای گز افكار ، و مشيتی بی قاعده و بی‏حساب سرنوشتهای تاريخی را دگرگون می‏سازد به شدت نفی می‏كند و تصريح‏ می‏نمايد كه قاعده‏ای ثابت و تغيير ناپذير بر سرنوشتهای اقوام حاكم است ، می‏فرمايد :
« فهل ينظرون الاسنة الاولين فلن تجد لسنة الله تبديلا و لن تجد لسنة الله تحويلا »:
آيا اين مردم جز سنت و روشی كه بر اقوام‏ پيشين جاری شده است انتظاری دارند ؟ هرگز در سنت خدا تبديل ( جانشين‏ شدن سنتی به جای سنتی ) يا تغيير ( دگرگونی يك سنت ) نخواهی يافت .
قرآن كريم ، نكته فوق‏العاده آموزنده‏ای در مورد سنتهای تاريخ ياد آوری‏ می‏كند و آن اين كه مردم می‏توانند با استفاده از سنن جاريه الهيه در تاريخ‏ ، سرنوشت خويش را نيك يا بد گردانند ، به اين كه خويش و اعمال و رفتار خويش را نيك يا بد گردانند ، يعنی سنتهای حاكم بر سرنوشتها در حقيقت يك سلسله عكس العملها و واكنشها در برابر عملها و كنشها است .
عملهای معين اجتماعی عكس‏العملهای معين به دنبال خود دارد . از اين روتاريخ در عين آن كه با يك سلسله نواميس قطعی و لايتخلف اداره می‏شود ،
نقش انسان و آزادی و اختيار او به هيچوجه محو نمی‏گردد .
قرآن آيات زيادی در اين زمينه دارد ، كافی است كه برای نمونه آيه 11 از سوره مباركه رعد را بياوريم :
« ان الله لا يغير ما بقوم حتی يغيروا ما بانفسهم »: خداوند وضع حاكم ومستولی بر قومی را تغيير نمی‏دهد مگر آن كه‏ آن چه در خلق و خوی و رفتار خود دارند تغيير دهند .

[ملیکه]

1 - خوشبينی به آينده بشريت - درباره آينده بشريت نظرها مختلف است‏
، بعضی معتقدند كه شر و فساد وبدبختی ، لازمه لاينفك حيات بشری است و
بنابراين زندگی بی ارزش است و عاقلانه‏ترين كارها خاتمه دادن به حيات و
زندگی است ( 1 ) .
بعضی ديگر اساسا حيات بشر را ابتر می‏دانند ، معتقدند كه بشر در اثر
پيشرفت حيرت‏آور تكنيك و ذخيره كردن انبارهای وحشتناك وسائل تخريبی ،
رسيده به مرحله‏ای كه به اصطلاح با گوری كه با دست خود كنده يك گام بيشتر
فاصله ندارد .
راسل در " اميدهای نو " ميگويد : " . . . اشخاصی هستند - و از آن‏
جمله اينشتاين - كه به زعم آنها بسيار محتمل است كه انسان دوره حيات خود را طی كرده باشد و در ظرف سنين معدودی موفق شود
با مهارت شگرف علمی خود ، خويشتن را نابود سازد " .
بنابر اين نظريه ، بشر در نيمه راه عمر خود بلكه در آغاز رسيدن به بلوغ‏
فرهنگی به احتمال زياد نابود خواهد شد . البته اگر تنها به قرائن و شواهد
ظاهری قناعت كنيم اين احتمال را نميتوان نفی كرد .
نظريه سوم اينست كه شر و فساد لازم لاينفك طبيعت بشر نيست ، شر و
فساد و تباهی معلول مالكيت فردی است ، تا اين ام‏الفساد هست ، شر و
فساد هم هست . مالكيت فردی معلول درجه‏ای از تكامل ابزار توليد است و
با خواسته انسانها اين ام‏الفساد از بين نمی‏رود ، ولی تكامل ابزار توليد و
جبر ماشين روزی ريشه اين ام الفساد را جبرا خواهد كند . پس آنچه مايه و
پايه خوشبختی است تكامل ماشين است .
نظريه چهارم اين است كه ريشه فسادها و تباهی‏ها نقص روحی و معنوی‏
انسان است . انسان هنوز دوره جوانی و ناپختگی را طی می‏كند و خشم و شهوت‏
بر او و عقل او حاكم است . انسان بالفطره در راه تكامل فكری و اخلاقی و
معنوی پيش می‏رود . نه شر و فساد لازم لاينفك طبيعت بشر است و نه جبر
تمدن فاجعه خودكشی دسته جمعی را پيش خواهد آورد . - ناسازگاری انسان و طبيعت .
هر كدام از اين ها نياز به تجزيه و تحليل و استدلال دارد ، اميدوارم كه‏
در آينده نزديكی اين مهم را انجام دهم ، در اين جا منظور ما صرفا
شناساندن ماهيت اين نويد و آرمان اسلامی است .......
ادامه دارد .
61