کار از ديدگاه امام علي (ع)

**ملیکه** · 07-20-2011 05:50 AM

تن آسايي و کاهلي دور کن بکوش و زرنج تنت سور کن
که اندر جهان گنج بي رنج نيست کسي را که کاهل بود گنج نيست
همه کالبد مرد را کوشش است اگر بخت بيدار در جوشش است
«فردوسي»
کار مهمترين عاملي است که حيات بشر، عزت و سربلندي هر فرد و اجتماعي بستگي به ميزان وجود آن دارد. کار مفهوم عامي است که شامل کليه فعل و انفعالات و هر حرکتي مي شود که از جسم و حتي روح انسان سرچشمه مي گيرد. از آنجايي که کار مايه خوشبختي و سعادت انسان است، اديان الهي حکما، انديشمندان، شعرا و صاحب نظران علوم اجتماعي و انساني به اندازه دريافت هاي خود و سرچشمه هاي فيض الهي پيرامون موضوع کار و تشويق انسانها به تلاش و فعاليت مطالبي عنوان کرده اند که اهميت و جايگاه اين امر حياتي را بخوبي روشن ساخته است.
هم اکنون در دنياي پيشرفته مهمترين موضوع کارشناسان مسائل اجتماعي و اقتصادي جهان مسئله کار و ارتقاء ميزان بهره وري است که در اين راستا به بهبود کيفيت کار و وضع قوانين کارگر و کارفرما مي انديشند و تمام مساعي خود را براي فرهنگ سازي کار و و تعميم آن به جامعه بکار گرفته اند. اما در جامعه ما که اعتقادات و حاکميت قرآن و همچنين منابع پر فيض احاديث و روايات ائمه اطهار(ع) و احکام عملي بصورت موکد به موضوع کار، قوانين و روابط متقابل کارگر و کارفرما نظر داشته مورد کم توجهي قرار گرفته است تا جايي که در شاخص ها و آمارهاي جهاني درصد بيکاري جوامع اسلامي و پائين بودن ساعات کار مفيد اين کشورها آنها را بعنوان کشورهاي در حال بحران معرفي کرده است.
در همين باره اطلاعاتي از رسانه هاي جمعي دريافت مي شود که مثلا ساعت کار رسمي هفتگي سازمان هاي کشور 52 ساعت(44 ساعت رسمي و 8 ساعت اضافه کاري) ولي در عمل فقط 7 ساعت و 8 دقيقه کار مفيد انجام مي گيرد و حتي ادعا شده که روزانه متوسط کار کارکنان دولت يک ساعت و کارکنان صنعت حداکثر 2 ساعت است در حالي که ميانگين کار مفيد در انگلستان روزانه 6 ساعت و 15 دقيقه و در پرتغال 8 ساعت و 20 دقيقه است و در مجموع کشورهاي اروپايي 7 ساعت و 20 دقيقه است، حال ساعات کار مفيد در ژاپن و کره جنوبي که به مراتب از اروپا بيشتر است جاي خود دارد. بجاست که علاوه بر تحقيقات و ريشه يابي کارشناسي شده عوامل بيکاري در جامعه اسلامي ما به رهنمودهاي تشريعي و احاديث و روايات ائمه اطهار(ع) که بي شک بخش مهمي از زندگي اجتماعي ما را تشکيل مي دهد توجه و عنايت گردد تا شايد در فعال سازي و ايجاد زمينه تحرک در قشر عظيمي از مردم که يا کار چنداني انجام نمي دهند و يا مطلقاً بيکار مي باشند مفيد واقع گردند.(1)
با عنايت به اهميت موضوع کار، قريب به هزار روايت از رهبران ديني در رابطه با اهميت کار و کوشش و مزمت و نکوهش بيکاري و تشويق به تلاش و فعاليت و معرفي ارزش کارگر وارد شده است.(2)(رهبران ديني ما همه افرادي پر تلاش و پرکار بوده اند) اما در اين مقاله فقط(کار از ديدگاه امام علي(ع)) بررسي خواهد شد تا انشاء ا... روشن گردد که اين رهبر شايسته بي نظير براي پيروان خود و همه انسانها در تمام اعصار موضوع کار را چگونه ارزيابي نموده و چقدر بکار اهميت داده اند و راه سربلندي و عزت انسانها را چگونه در کار و تلاش مي بينند و چقدر از افراد تنبل و بيکار اظهار تنفر مي نمايند.
در قرآن کريم حدود سيصد و شصت آيه مربوط به کار و صد و نود آيه راجع به فعل وارد شده است که اين آيات متضمن احکام(کار)، سنجش آن و مسئوليت کارگر و پاداش و کيفر آن است، که البته در اين مقاله نظر ما به کار اقتصادي است که در معيشت و رفع حوائج دنيوي موثر است گرچه اسلام عزيز، در قوانين و دستورات دنيا و آخرت هر دو را لحاظ کرده است يعني هيچ عمل دنيوي نيست که جهت اخروي آن لحاظ نشده باشد و هيچ کار آخرتي نيست مگر اينکه در امور دنيا هم موثر و مفيد واقع ميگردد و لذا اسلام دين دنيا و آخرت است که اين خود حديث مفصلي دارد.

**ملیکه** · 07-20-2011 05:56 AM

2- بيکاري و تکدي گرايي(گدايي(:
فقر و بيچارگي مهمترين عارضه اي است که بعلت بيکاري و کم کاري در جامعه بوجود مي آيد و بدنبال آن فقر و ذلت و از دست دادن شخصيت اجتماعي و فردي در جامعه عارض مي گردد. يکي از مشاغل کاذب و قبيح از ديدگاه امام علي(ع) گدايي و دست دراز کردن پيش ديگران است و امام علي(ع) آنقدر اين مطلب را ظريف بيان نموده که با هيچ زبان و تعبيري قابل مقايسه نيست آنجا که مي فرمايد: بيکاري و در نتيجه نياز به ديگران شرف و عزت آدمي را نابود مي سازد.
امام علي(ع) در روايتي ديگر مي فرمايند:
«لئن ادخل يدي في فم تبين الي المرفق احب الي من اسال من لم يکن ثم کان» (اگر ناچار شوم دست خود را تا آرنج در دهان اژدها فرو برم، اين عمل ننزد من محبوبتر است از اينکه از کسي ک چيزي نبوده و اکنون منزلتي يافته چيزي درخواست نمايم.)(39)
بي شک يکي از زشت ترين و منفورترين اعمال و رفتار در تمامي جوامع بشري و در همه اعصار اظهار نياز و گدايي نزد همنوعان خود مي باشد ترديدي نيست که مضرات و عواقب سوء اين عمل علاوه بر انحرافات فردي به جامعه نيز سرايت مي کند و بخودي خود مي تواند منشا نابودي و فنا باشد و زندگي فردي و اجتماعي که متضمن شرف و حيثيت اوست و در صورت نابودي اين پايگاه ديگر چيزي براي ادامه حيات باقي نمي ماند بوسيله گدايي و دست نياز دراز کردن پيش ديگران از بين مي رود.

**ملیکه** · 07-20-2011 05:57 AM

3- بيکاري عامل فساد در فرد و جامعه:
يکي از عارضه هاي منفي بيکاري اشاعه فساد در جامعه است، امام علي(ع) در همين زمينه مي فرمايند: «ان يکن الشغل مجهده فاتصال الفراغ مفسده» اگر کار کردن باعث زحمت و خستگي است بيکاري مايه و عامل فساد است.(40) براي مبارزه با فساد اجتماعي يکي از راههاي مناسب ايجاد اشتغال و رونق دادن به بازار کار است. استاد شهيد مطهري، کار را يکي از عوامل تربيت و بيکاري را عامل تباهي در جامعه ميداند و در همين زمينه مي فرمايد: (41) يکي از شهرها يا ايالات امريکا قمار آنقدر رايج شده بود که زنها به آن عادت کرده بودند و در خانه ها بصورت يک بيماري اجتماعي رواج يافته بود و شکايت همه اين بود که زنها کاري به غير از قمار ندارند، اول اين را بعهده واعظها گذاشتند که آنها اين بيماري را با موعظه از جامعه بيرون کنند. ولي آخر بيماري علت دارد تا علتش از بين نرود بيماري از بين نمي رود، بالاخره واعظها شروع کردند به بيان زيانهاي قمار و آثار اخروي آن ولي اثر نداشت، يک شهردار پيدا شد و گفت من اين بيماري را علاج مي کنم، کارهاي دستي از قبيل بافتني را تشويق کرد و براي زنها مسابقه هاي خوب گذاشت و جايزه هاي خوب تعيين کرد، طولي نکشيد که زنها دست از قمار کشيدند و به صنايع دستي روي آوردند. آن شهردار علت را تشخيص داده و فهميده بود که علت پرداختن زنها به
قمار بيکاري است لذا چون بيکاري فساد مي آورد هرچه ميزان بيکاري بيشتر باشد فساد بيشتر خواهد بود و اعتماد از جامعه سلب خواهد گرديد. دستبردها، تقلب و ساير فسادهاي مالي و اخلاقي مترتب بر بيکاري است. امام علي(ع) در همين خصوص مي فرمايد: به آدم بيکار و کسي که دنبال کار نميرود اعتماد نکنيد(42) يعني از شر فساد و خيانت کساني که بيکارند افراد در امان نيست و در معاشرت ها نبايد به آنها اعتماد کرد و در مقابل اين بي اعتمادي مساله کار است که انسان را با انبياء(ع) مشهور مي کند و تا رتبه مجاهدين في سبيل الله بالا مي برد.

نويسنده : حجت الاسلام شکرالله دانش
معاونت فرهنگي ، آموزشي و پژوهشي اداره کل تبليغات اسلامي فارس