وحدت شیعه و سنی در تاریخ ایران چگونه رقم خورده است؟

**ملیکه** · 09-15-2011 07:20 AM

- اندیشه وحدت میان مذاهب اسلامی یکی از موضوعاتی بود که در طی چهارده قرن که از بعثت رسول اکرم (ص) گذشته است در کنار همه منازعات و اختلافاتی که میان گروه‌های مذهبی به ویژه دو مذهب اصلی شیعه و سنی وجود داشت؛ مطرح بود.

در آغاز قرن اخیر با تأسیس «دارالتقریب بین المذاهب اسلامیه» در دانشگاه الازهر مصر به همت جمعی از اندیشمندان این اندیشه به شکل گسترده مطرح شد و شکل آکادمیک به خود گرفت. در این میان کسانی چون آیت‌الله‌العظمی بروجردی بنیانگذار حوزه علمیه قم و حاج شیخ عبدالمجید سلیم رئیس الازهر تلاش‌های زیادی برای کاهش اختلافات فکری و برخی افراطی‌گری‌ها درباره هر دو مذهب انجام دادند.

این اندیشه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران توسط دو تن از بزرگ‌ترین شاگردان آیت‌الله بروجردی یعنی حضرت امام خمینی(ره) و آیت‌الله منتظری(ره) بار دیگر مطرح شد و در قالب هفته وحدت احیا شد. به بهانه هفته وحدت و میلاد حضرت رسول(ص) که محور اصلی وحدت میان مسلمانان است درباره سابقه اندیشه‌های وحدت اسلامی با حجت الاسلام رسول جعفریان پژوهشگر تاریخ و استاد حوزه و دانشگاه و رئیس کتابخانه مجلس به گفت‌وگو نشستیم. جعفریان معتقد است که پیشینه بحث‌های تقریب میان مذاهب اسلامی به قرون نخستین اسلام و اندیشه‌های متفکرانی چون عبدالجلیل قزوینی رازی و علامه حلی باز می‌گردد. او معتقد است که با همه تلاش‌هایی که در این سال‌ها شده مسلمانان برای کنار گذاشتن اختلافات و رسیدن به وحدت واقعی راهی طولانی را دارند.

**ملیکه** · 09-15-2011 07:39 AM

با توجه به اقتدار نادر برای رسیدن به اهدافش چرا این تلاش بی‌پایان ماند؟

خصلت‌های شخصی نادر شاه مهم‌ترین مانع او برای رسیدن به این وحدت بود. اما عامل مهم دیگر کم تحملی عثمانی‌ها و عدم پذیرش خواست‌های او بود. نادرشاه همه تلاش خود را کرد تا با وجود همه کارهایی که در محدود کردن مذهب شیعه انجام می‌دهد، اجازه بگیرد که امام جماعت مذهب جعفری هم در کنار مذاهب دیگر در مسجدالحرام نماز بخواند و تشیع در حد یک مذهب فقهی کنار مذاهب دیگر باشد اما عثمانی تحمل این حرف را نداشت و حتی نزدیک بود نمایندگانش در مکه کشته شوند. او تلاش زیادی کرد که با زور نظامی و گرفتن بغداد این مطالب را به عثمانی‌ها تحمیل کند که نشد. در جامعه شیعه هم این حرف‌ها پذیرفته شدنی نبود. بعد از آن هم مشکلات روحی و روانی برای نادر پیش آمد.

**ملیکه** · 09-15-2011 07:43 AM

در دوره قاجاریه وضعیت چگونه بود؟

در دوره قاجار برخلاف تصور جنگ‌ها و اختلافات میان شیعه و سنی به حداقل می‌رسد و ما شاهد هیچ جنگ مذهبی در داخل نیستیم. در سطح بین‌المللی عثمانی‌ها در داخل سرزمین‌هایشان و نیز مرزهای اروپایی آن قدر مشکل دارند که به فکر جنگ تازه مذهبی نیستند. قاجاریه خودشان با اهل تسنن رابطه خوبی دارند و هیچ نزاع مذهبی در مناطق سنی‌نشین ایران گزارش نشده است. کردستان و مناطق شرقی ایران در خلال حکومت قاجاریه تقریباً امن است و هیچ مشکلی میان دولت و اقلیت اهل تسنن این مناطق وجود ندارد. حتی شاهد هستیم که بسیاری از علما و گروه‌های اهل تسنن روابط خوبی با حکومت مرکزی دارند و به دیدار ولیعهدهای قاجاریه در تبریز رفته و روابط خوبی دارند. در شرق ایران نیز به جز امیرنشین بخارا شاهد حکومت مقتدری نیستیم. امیرنشینان آن بخش‌ها هم روابط خوب و نزدیکی با شیعیان دارند. یک دوره جنگ‌های محلی درگرفت که آنها بیشتر محلی بود و مشکل مهمی پیش نیاورد.
در دوره اخیر شاهد ظهور کسانی چون سید جمال‌الدین اسدآبادی هستیم که بحث وحدت میان مسلمین را به صورت تئوریک مطرح می‌کنند. بحث وحدتی که در دوره قاجاریه مطرح می‌شود با آن چیزی که در دوران عبدالجلیل و نادر به آن پرداختیم تفاوت ماهوی دارد. همان‌طور که عرض کردم، اینها مربوط به دنیای جدید و مشکلات خاص آن است. بیشتر هدف متحد کردن مسلمانان برابر کفار و بیگانگان است.

**ملیکه** · 09-15-2011 07:46 AM

چه تفاوتی؟ مگر مورد اختلاف همان اختلاف قدیمی نیست؟

موضوع وحدت میان مذاهب اسلامی که در این دوره توسط برخی از علمای روشنفکر در نجف و تهران مطرح شد. در این دوره برخی از نخبگان مذهبی به تحلیل علل عقب‌ماندگی مسلمانان پرداخته و متوجه شدند که یکی از علل اساسی عقب‌ماندگی و عدم رشد ملت‌های اسلامی همین اختلافات و نزاع‌های مذهبی بی پایان است. از سوی دیگر مصلحان ما با مسئله استعمارگران روبرو بودند کسانی که بر این اختلافات دامن می‌زدند. از این رو شاهد هستیم که افرادی مانند سید جمال‌الدین اسدآبادی ایده‌های وحدت میان مسلمین را مطرح کردند. وحدت بحثی بود که در دوران مشروطه و سقوط دولت عثمانی نیز امتداد پیدا کرد. در طول این صدوپنجاه سال اخیر هر از چند گاهی بحث وحدت مطرح می‌شد تا بعد از انقلاب اسلامی که بار دیگر توسط حضرت امام(ره) مطرح شد.

**ملیکه** · 09-15-2011 08:57 AM

چه عواملی باعث می‌شود که حضرت امام این نظریه را مطرح می‌کنند؟
انقلاب ایران انقلاب بزرگی بود که بر محور تشیع رخ داد. در قانون اساسی نیز بر آیین تشیع تأکید شده بود. امام‌(ره) که در جهان‌اسلام این انقلاب را به عنوان یک الگوی اسلامی نه لزوماً شیعی مطرح کردند اما یک عده در همان زمان احساس ناامنی کرده و بر آتش اختلاف دامن زدند. اما حضرت امام(ره) با مطرح کردن بحث وحدت میان شیعه و سنی تلاش کردند تا زمینه‌ای برای اتحاد جهان‌اسلام در مقابل قدرت‌های استعماری را به وجود بیاورند. اما برخی از کشورهای اسلامی و غربی این موضوع را نپذیرفتند و در مقابل این ایده امام، بن‌لادن را آوردند که چهره‌ای خشن از اسلام ارائه کرد.
بن‌لادن از دل عربستان سعودی برخاست و قدرت گرفت و باعث به وجود آمدن القاعده شد که یکی از افراطی‌ترین چهره‌ها را از اسلام ارائه کرده است. البته درست است که ریشه این اختلافات قرن‌ها طول کشیده است اما در میان مسلمان و اهل تسنن مانند شیعیان کسانی همواره به دنبال پایان دادن به اختلافات هستند. در طول تاریخ نیز شاهد بودیم که مانند دوره کنونی، شیعیان عراق در کنار اهل تسنن زندگی کردند و حتی در دوران عثمانی‌ها گزارش شده که هزینه‌های تعمیرات حرم ائمه را در عتبات خود می‌دادند و اجازه نمی‌دادند شیعیان و به‌خصوص ایرانی‌ها این هزینه‌ها را پرداخت کنند.
اما در حال حاضر می‌بینید که سالانه میلیون‌ها دلار در عربستان صرف نوشتن کتاب‌ها و مقالاتی بر ضد شیعه می‌شود و در میان کشورهای اسلامی پخش می‌شود. البته انتشار این کتاب‌ها واکنش شیعیان را دارد و در ایران و در قم کسانی هستند که با کوبیدن بر طبل اختلافات این حرکات را پاسخ می‌دهند. البته توهین به اهل تسنن و کتاب‌های اختلاف برانگیز برای شیعه و سنی، یکی از خطوط قرمز و موارد سانسور کتاب در ایران حتی در دوران پهلوی بود. یعنی انتشار هرگونه کتاب علیه اهل تسنن ممنوع بود. بعد از انقلاب نیز این ممنوعیت وجود داشت. منتهی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید کنترل بیشتری داشته باشد. وقتی ما این همه هزینه برای وحدت اسلامی می‌کنیم در این زمینه باید جدی باشیم و از آثار افراطی جلوگیری کنیم. البته بحث‌ها و نقدهای علمی معقول و مودب سودمند است.

**ملیکه** · 09-15-2011 08:57 AM

با همه این تلاش‌های صورت گرفته به‌خصوص در زمان کنونی و در 30 ساله اخیر اما به نظر می‌رسد که هنوز مسلمانان اختلافات جدی دارند که برای رسیدن به وحدت مانع می‌شوند؟

در این سال‌ها همان‌طور که اشاره کردم تلاش‌های زیادی شده است که اختلافات میان اهل تسنن و تشیع کمتر شود اما دامنه اختلافات وجود دارد و نمی‌شود آنها را انکار کرد.
چه عواملی باعث عدم رسیدن به این وحدت می‌شود؟
دو عامل مهم مانع مهم رسیدن به این اتحاد می‌شود. یکی ریشه عمیق این اختلافات و دشمنی است که باعث شده رسیدن به وجوه مشترک مشکل شود؛ اختلافی که در طول تاریخ باعث شده افراد زیادی جانشان را بر سر آن از دست بدهند. اما عامل دوم که بسیار مهم است وجود وهابیت در جهان‌اسلام است که باعث می‌شود تا رسیدن به وحدت در میان مسلمانان عملاً غیرممکن باشد. تا پیش از ظهور فرقه وهابیت علمای شیعی در مقابل علمای اهل تسنن به‌خصوص اندیشمندان جامع‌الازهر قرار داشتند و به‌خصوص در دوران جدید سعی می‌کردند به لحاظ فکری راهی برای حل اختلافات داشته باشند. اما وهابیت مانع شدند.
وهابی‌های نسل اول بعد از به قدرت رسیدن در سال 1216 ق به نجف و کربلا حمله کردند و بعد از آن وهابی‌ها عصر دوم در سال 1342 به مدینه منوره حمله و بعد از تصرف آن قبور ائمه در بقیع را تخریب کردند. این وهابی‌ها به‌خصوص نسل اول، صوفیه و شیعه را کافر می‌دانستند و غیر از خودشان دیگران را مسلمان نمی‌دانستند. در این سی سال اخیر وهابیون که خود را سردمدار جهان‌اسلام می‌دانند و با علمای الازهر نیز درگیر هستند اقدامات زیادی در آزار شیعیان و صوفیان انجام دادند و آتش بیار این معرکه نیز القاعده بود که به لحاظ فکری وابسته به وهابیت است و به لحاظ سیاسی نیز اصل و اساس آن را غربی‌ها درست کردند هرچند حالا در گل مانده‌اند.

**ملیکه** · 09-15-2011 08:58 AM

آیا راهی نیز برای پایان دادن به این اختلافات وجود دارد؟

جنگ میان کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها 300 تا 400 سال طول کشید. البته سنیان معتدلی که در مصر و شمال آفریقا هستند به ویژه سنیانی که متأثر از عقاید عارفانه هستند به هیچ روی نباید مورد غفلت قرار گیرند. سنیان معتدل فراوانی هم در هند و پاکستان و نقاط دیگر هستند. علمای اهل تسنن الازهر نیز اختلافات اساسی با وهابیون دارند. در ایران و عراق، سوریه و لبنان نیز اهل تسنن و تشیع در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند و مشکلی با یکدیگر ندارند و به نظر می‌رسد این اختلافات در بخش عمده‌ای از جامعه مسلمانان جهان به صورت قابل حلی وجود داشته باشد. ما باید امید داشته باشیم و این اختلاف را کم کنیم تا روزی که دیگر هیچ نزاعی نباشد، حتی اگر دو گروه به اسم شیعه و سنی وجود دارند و مباحثات فکری می‌کنند. برخی از انواع اختلاف، نعمت است اما بسیاری از آن، نقمت.
( این گفت و گو توسط روزنامه بهار انجام شده است. )