خردمندان درقرآن ازنگاه امام موسي کاظم ( ع ) – 134 روز پیش

[ملیکه]

نويسنده: حجه الاسلام سيد محمد رضا علاء الدين

چکيده :

بررسي انديشه هاي تفسيري امامان معصوم (ع ) و دريافت معارف ناب قرآني از حکمت هاي ژرف آنها زمينه اي است تا معارف قرآني اهل بيت عصمت و طهارت درصدف کتابها و گنجينه کتابخانه ها نهفته نماند و با آشکارشدن آنها انديشه هاي عطشناک از مخازن بي بديل علوم و معارف قرآن بهره مند و سيراب گردد و گل هاي معرفت در بوستان با طراوت معنويت و محضر پرفيض ارباب عصمت و طهارت شکوفا گردد و حلاوت شهد جان پرورآن نجيب رهپويان حيات طيبه قرآني بر مذاق جان آنان بنشيند .
براين اساس سلسله مقالات مستقل با عنوان معارف قرآن در مکتب تفسيري اهل بيت عصمت و طهارت (ع ) آماده گشته و درهرمقاله نکات تفسيري يکي ازامامان معصوم ( ع ) به خوانندگان قرآن دوست تقديم مي گردد .دراين مقاله روايتي از امام موسي بن جعفر ( ع ) که به هشام بن حکم بغدادي از متکلمان برجسته و از اصحاب سّر امام بوده مطرح گرديده است .اين روايت قرآني در تحف العقول ( چاپ جامعه مدرسين ) بحارالانوار ( کتاب العقل و الجهل ) (جلد اول چاپ تهران )و اصول کافي (کتاب العقل و الجهل ) جلد اول آمده است و روايتي مستند بشمار مي رود (1)
امام کاظم (ع ) دراين روايت 20 آيه از آيات قرآن کريم را تلاوت و تفسير نموده اند که با توجه به متن روايت عناوين آيات بدين ترتيب قابل طرح است .آيات بشارت ،آيات معرفت، آيات اشتياق به جهان آخرت ،آيات بيم و انذار،آيات عقل و علم، آيات مذمت جهل و بي خردي ،آيات مدح و ذم افکار و اعمال مردم،آيات خردمندي و حکمت که به توفيق الهي اين آيات وحياني و تفسيرامام کاظم (ع ) ارائه مي گردد .

[ملیکه]

خردمندي و دانشمندي :


اي هشام خداوند تبيين فرموده که کمال خردمندي و عقل به کسب علم و دانش است و افزايش خردمندي و بينش به هنگامي است که همراه و همپاي دانش است آنجا که فرموده : ( و تلک الامثال نضربها للناس و ما يعقلها،الا العالمون(27 )
اين مثالهايي را که درقرآن آمده است براي مردم مي زنيم و به روشني بيان مي کنيم تا بدين وسيله آنان را به سوي خداي يکتا و تدبيرگربي همتاي جهان رهنمود کرديم و با معرفت بخشي و آگاهي دهي به آنان بدين سان آنان را ازپليدي و بدبختي بت پرستي و کرنش در برابرخدايان دروغين و شرک رهايي بخشيم و به اوج آزادي و آگاهي و افتخاربندگي خداي دانا و توانا برسانيم اما تنها دانشمندان و دانشوران راستين هستند که اين مثالها را درمي يابند،نه ديگران .

نکوهش نابخردان :


اي هشام !خداوند آنان که خرد ستيزانه به عقل خدا خواه خود پشت پا زده و درآيات الهي انديشه و تفکرنمي کنند را نکوهيده و فرموده است :
(و اذا قيل لهم اتبعوا ما انزال الله قالوا قبل نتبع ما الفينا عليه آباءنا اولوکان آباوهم لا يعقلون شيئا و لا يهتدون(28)
وهنگامي که به آنان گفته شود ازآنچه خدا فرو فرستاده است پيروي کنيد مي گويند :نه بلکه از چيزي که پدران خويش را بر آن يافتيم پيروي مي کنيم .آيا با وجود اينکه پدران آنان چيزي را درک نکرده و راه نيافته اند [بازهم اينان بايد ازآنان پيروي کنند]
و همچنين خداوند فرموده است :(ان شرالدواب عند الله الصم البکم الذين لا يعقلون(29)
بدترين جنبندگان و جانوران درپيشگاه خدا آن موجودات کر و گنگي هستند که خود را به نفهمي مي زنند و خرد خويش را به کارنمي گيرند ؟به عبارت ديگر بدترين موجودات در پيشگاه خداوند آن شرک گراياني هستند که حق را مي شنوند اما از آن سودي نمي برند و به آن اقرار و اعتراف نمي کنند و آن را باورنمي دارند آنان بدترين ها نزد خدايند .و همچنين خداوند فرموده است :
(و لئن سالتهم من خلق السموات و الارض ليقولن الله قل الحمدلله بل اکثرهم لا يعلمون(30) و اگرازآنان بپرسي که چه کسي اين آسمانها و زمين را آفريده است ؟ خواهند گفت :خدا پيامبربه آنها بگو :ستايش ازآن خدا است اما بيشترشان نمي دانند .

[ملیکه]

نکوهش ناسپاسان و مدح سپاسگزاران خردمند :


اي هشام !خداوند (جل و علا ) بيشترين مردم را به جهت ناسپاسي نکوهش نموده و فرموده است :(و ان تطع اکثر من في الارض يضلوک من سبيل الله(31)
واگرازبيشترکساني که دراين سرزمين هستند پيروي کني تو را ازراه خدا گمراه مي سازند .آنان تنها از پندارهاي خود و ديگران پيروي مي کنند و تنها به حدس و گمان مي پردازند .و همچنين خداوند فرموده است :(و لکن اکثرهم لا يعلمون(32) و (اکثرهم لا يشعرون )
وکفرگرايان گفتند :چون آيات و معجزات خداي تو دلخواه ما نيست پس به پروردگارت بگو:معجزه اي ديگر بفرستد اي پيامبربگو (خدا تواناست که معجزه و نشانه اي ديگر فرو فرستد اما بيشتراينان نمي دانند که اگرآن معجزه هم برسد بازهم گستاخي و خيره سري مي کنند و ايمان نمي آورند .
اي هشام !خداوند (جل و علا ) قليلي از مردم را ستوده و آنان را بندگان شکرگزارخود قلمداد نموده و فرموده است (و قليل من عبادي الشکور ) و اندکي از بندگان من سپاسگزاراند(33). وهمچنين فرموده است (و قليل ما هم ) کساني که به راستي ايمان آورده و کارهاي شايسته انجام داده و شاکر و آمرزش خواه درگاه خدا هستند بسيار اندک هستند( 34).
و همچنين فرموده است (وما آمن معه الا قليل )و ايمان نياوردند جزتعداد اندکي(35).

آرايه ي خردمندان :


اي هشام ! آن گاه خداوند خردمندان ( شاکر ) را به نيکوترين شيوه ها ياد کرده و به زيباترين آرايه ها آراسته است و فرموده است : ( يوتي الحکمه من يشاء و من يوت الحکمه فقد اوتي خيرا کثيراً و ما يذکرالا اولوا الالباب(36) و خداي پرمهر، دانش و فرزانگي را به هرکه بخواهد ارزاني مي دارد و به آن که حکمت ارزاني شود براستي خيري فراوان عطا شده است . اي هشام !خداوند فرموده است :(و ان في ذلک لذکري لمن کان له قلب(37) دراين سخن براي آن کس که دلي زنده دارد پند و راهنمايي هست و مراد خداوند از دل زنده عقل و خرد است و همچنين خداوند فرموده است (و لقد آتينا لقمان الحکمه) و لقمان را حکمت و فرزانگي داده ايم) و مقصود ازحکمت و فرزانگي ،بينش و خرد است .(38)

[ملیکه]

گفتارخردمندان :



اي هشام !خداوند عزوجل از مردمان نيکوکار و خردمند چنين حکايت کرده است که گفته اند :(ربنا لا تزع قلوبنا بعد اذ هديتنا و هب لنا من لدنک رحمه انک انت الوهاب( 39) پروردگارا ! پس ازآنکه ما را هدايت فرمودي و راه را نشانمان دادي ،دلهايمان را از حق منحرف مساز و و به باطل و بيداد متمايل مگردان (درخواست نخست راسخان درعلم و خردمندان مومن درهدايت و ايمان و پايداري درراه خدا در پرتو مهر و بخشايش اوست )خردمندان مي دانستند که دلها و جان ها گمراهي مي گيرند و انحراف مي يابند و به نابينايي و پستي باز مي گردد آن که ازخداوند انديشه نکند ،بيم او در دل راه نمي دهد و آن که از خداوند انديشه نکند ،دل به شناخت و معرفتي استوار که ببيند و راستي و حقيقت آن را درجان خويش بيابد نمي بندد و هيچ کس چنين (صاحب معرفت ) نمي شود مگرآنکه گفتار و کردارش يکسان باشد و آشکار و نهانش يکسو .چرا که خداوند آدميان را به خردي پوشيده و پنهان راهنما نشده و آنان را خردي پيدا و گويا بخشيده است .

وظيفه ما :



اي هشام !اميرمومنان علي (ع ) مي فرمود :کسي بايد درصدر امورباشد که سه ويژگي داشته باشد؛هرگاه از او سوالي و درخواستي کنند پاسخ دهد و هرگاه ديگران از سخن باز مانند سخن گويد و به راي و انديشه اي اشاره کند که صلاح و راستي مخاطبان باشد و هرکس هيچ يک از اين سه ويژگي را نداشته نابخرد و احمق است . و حسن بن علي (ع ) فرموده است :نياز و حاجت به آسمان (اهل خرد ) ببريد .گفتند : اي فرزند پيامبرخدا ( ع ) اهل خرد چه کساني هستند ؟ فرمود: آنان که خداوند در کتاب خويش قصه آنان گفته و ياد آنان کرده و فرموده است :(انما يتذکر اولوالالباب(40) کساني که مي دانند با آن کساني که نمي دانند يکسان نيستند و خردمندان هستند که به خود مي آيند و پند و اندرز مي گيرند .

پي نوشت ها:

1 -تحف العقول ،تحصيح علي اکبرغفاري، موسسه نشر اسلامي (جامعه مدرسين )، ص 383 .
2 -دائره المعارف تشيع، ج 2، 363-364 .
3 -احمدي بيرجندي ،چهارده اختر تابناک، ص 172 -180 .
4 -کافي، ج 2 ،ص 443 ،و وافي، ج 5 ،ص 262 .
5 -همان، ج 2 ،ص 623 .
6 -شيخ ابوالفتوح رازي ،تفسير رازي، ج 5، ص 72 .
7 -سوره ي طه ،آيه ي 5 .
8 -تفسير صافي،ج 2 ،ص 2040 .
9 -سوره ي انعام، آيه ي 84 - در ادامه آيه آمده (و من آبائهم و ذرياتهم و ... )آيه ي 87 .
10 -تفسير نمونه، ج 5، ص 328 .
11 -دائره المعارف اسلام ( ترجمه ي عربي ) ( ماده تفسير )
12 -دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي ،ج 1 ،ص 636 .
13 -همان، ص 638 .
14 -علامه طباطبايي ،الميزان ،ج 5 ،ص 354 - 356 .
15 -نورالثقلين ،ج 1، ص 735 ،حديث 146و ج 3 -ص 367 .
16 -شيخ طوسي، التبيان، ج1 ،ص 4 .
17 -دائره المعارف الاسلاميه، الشيعيه ،ج 3 ،ص 47 مقاله ( تفسير) شهيد آيه الله سيد محمد باقر صدر ( م 1402 ق ) .
18 -سوره ي زمر، آيه ي19 .
19 -سوره ي بقره ،آيه ي 162 .
20 -سوره ي بقره، آيه ي 163 .
21 -سوره ي نحل، آيه ي 12 .
22 -سوره ي زخرف / 43 : آيات 1 و 2 و 3 .
23 -سوره ي روم، آيه ي 24 .
24 -سوره ي انعام، آيه ي32 .
25 -سوره ي قصص ،آيه ي 60 .
26 -سوره ي صافات، آيات 136 و 137 . 138 .
27 -سوره ي عنکبوت ،آيه ي 43 .
28 -سوره ي بقره، آيه ي 170 .
29 -سوره ي انفال، آيه ي 22 .
30 -سوره لقمان، آيه ي 25 .
31 -سوره انعام، آيه ي 116 .
32 -همان، آيه ي 37 .
33 -سوره سباء، آيه ي 13 .
34 -سوره ص ،آيه ي 24 .
35 -سوره هود، آيه ي 42 .
36 -سوره ي بقره، آيه ي 272 .
37 -سوره قاف، آيه ي 36 .
38 -سوره لقمان، آيه ي 11 .
39 -سوره ي آل عمران، آيه ي 7 .
40 -سوره ي زمر، آيه ي 12 .

منبع:نشريه کوثر،(فصلنامه قرآني)،شماره 30