▐•*♥*•▐تفسیر سه آیه آخر سوره بقره▐•*♥*•▐ – 114 روز پیش

[کتایون]

لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَیغْفِرُ لِمَنْ یشَاءُ وَیعَذِّبُ مَنْ یشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ«284»
آنچه در آسمانها و زمین است، از آن خداست. و (از این رو) اگر آنچه را در دل دارید، آشکار سازید یا پنهان، خداوند شما را بر طبق آن، محاسبه می‌کند.سپس هر کس را بخواهد (و شایستگی داشته باشد)، می‌بخشد؛ و هر کس را بخواهد (و مستحق باشد)، مجازات می‌کند. و خداوند به همه چیز قدرت دارد.

آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَینَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَیكَ الْمَصِیرُ«285»
پیامبر، به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده، ایمان آورده است. (و او، به تمام سخنان خود، کاملا مؤمن می‌باشد.) و همه مؤمنان (نیز)، به خدا و فرشتگان او و کتابها و فرستادگانش، ایمان آورده‌اند؛ (و می‌گویند:) ما در میان هیچ یک از پیامبران او، فرق نمی‌گذاریم (و به همه ایمان داریم). و (مؤمنان) گفتند: «ما شنیدیم و اطاعت کردیم. پروردگارا! (انتظار) آمرزش تو را (داریم)؛ و بازگشت (ما) به سوی توست.»

لَا یكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَیهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَینَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِینَ«286»
خداوند هیچ کس را، جز به اندازه تواناییش، تکلیف نمی‌کند. (انسان،) هر کار (نیکی) را انجام دهد، برای خود انجام داده؛ و هر کار (بدی) کند، به زیان خود کرده است. (مؤمنان می‌گویند:) پروردگارا! اگر ما فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه مکن! پروردگارا! تکلیف سنگینی بر ما قرار مده، آن چنان که (به خاطر گناه و طغیان،) بر کسانی که پیش از ما بودند، قرار دادی! پروردگارا! آنچه طاقت تحمل آن را نداریم، بر ما مقرر مدار! و آثار گناه را از ما بشوی! ما را ببخش و در رحمت خود قرار ده! تو مولا و سرپرست مایی، پس ما را بر جمعیت کافران، پیروز گردان!

[کتایون]

لِّلَّهِ مَا فىِ السَّمَاوَاتِ وَ مَا فىِ الْأَرْضِ وَ إِن تُبْدُواْ مَا فىِ أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَ يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَ اللَّهُ عَلىَ‏ كُلّ شىءٍ قَدِيرٌ» (بقره، 284)


اين آيه در حقيقت آنچه را كه در جمله آخر آيه قبل آمد تكميل مى‏كند، مى‏گويد: آن چه در آسمانها و زمين است از آن خدا است و (به همين دليل) اگر آنچه را در دل داريد آشكار سازيد يا پنهان كنيد خداوند شما را مطابق آن محاسبه مى‏كند. سپس هر كس را كه بخواهد (و شايسته بداند) مى‏بخشد و هر كس را بخواهد (و مستحق ببيند) مجازات مى‏كند.

يعنى تصور نكنيد اعمالى همچون كتمان شهادت و گناهان قلبى ديگر بر او مخفى مى‏ماند. كسى كه حاكم بر جهان هستى و زمين و آسمان است، هيچ چيز بر او مخفى نخواهد بود، بنا بر اين تعجب نكنيد، اگر گفته شود خداوند گناهان پنهانى را نيز محاسبه مى‏كند و كيفر مى‏دهد.


تفسير ديگرى نيز براى اين آيه وجود دارد و آن اين كه يك عمل ممكن است به صورتهاى مختلف انجام شود، مثلا انفاق گاه براى خدا است و گاه براى ريا و شهرت‏طلبى، آيه مى‏گويد: اگر نيت خود را آشكار سازيد و يا پنهان كنيد خداوند از آن با خبر است، و بر طبق آن به شما جزا مى‏دهد و در واقع اشاره به همان مضمون روايت‏ "لا عمل الا بنية" (1) (هيچ عملى جز به نيت نيست) دارد.

ضمنا روشن است اين كه مى‏فرمايد: هر كس را بخواهد مى‏بخشد و هر كس را بخواهد عذاب مى‏كند، خواستن بى دليل نيست، بلكه بخشش او نيز دليلى دارد و دليلش شايستگى عفو در شخص مورد بخشش است، و هم چنين عدم بخشش و عذاب كردن. (2)

[کتایون]

«ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كلُ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ مَلَئكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَين أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَ قَالُواْ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ» (بقره، 285)



بعضى از مفسران شأن نزولى براى اين آيه ذكر كرده‏اند و آن اين كه هنگامى كه آيه سابق (وَ إِن تُبْدُواْ مَا فىِ أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ ) نازل شد كه اگر چيزى در دل پنهان داريد يا آشكار كنيد خداوند حساب آن را مى‏رسد، گروهى از اصحاب ترسان شدند (و مى‏گفتند هيچ كس از ما خالى از وسوسه‏هاى باطنى و خطورات قلبى نيست و همين معنى را خدمت رسول خدا ص عرض كردند)

آيه فوق نازل شد و راه و رسم ايمان و تضرع به درگاه خداوند و اطاعت و تسليم را به آنان آموخت.

[کتایون]

این آیه راه و رسم ايمان‏ را تعلیم می دهد.


در این آیه ابتدا مى‏فرمايد: پيامبر (ص) به آنچه از طرف پروردگارش نازل شده است ايمان آورده است.

و اين از امتيازات انبياى الهى است كه عموما به مرام و مكتب خويش ايمان قاطع داشته و هيچ گونه تزلزلى در اعتقاد خود نداشته‏اند، قبل از همه خودشان مؤمن بودند، و بيش از همه استقامت و پايمردى داشتند.

در آيه 158 سوره اعراف اين موضوع را يكى از صفات ويژه پيامبر اسلام (ص) شمرده مى‏فرماید: «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ كَلِماتِهِ»

سپس مى‏افزايد: مؤمنان نيز به خدا و فرشتگان او و كتابها و فرستادگان وى همگى ايمان آورده‏اند و (مى‏گويند) ما در ميان پيامبران او هيچ گونه فرقى نمى‏گذاريم" و به همگى ايمان داريم.

سپس مى‏افزايد: مؤمنان علاوه بر اين ايمان راسخ و جامع، در مقام عمل نيز گفتند: ما شنيديم و اطاعت كرديم پروردگارا! (انتظار) آمرزش تو را (داريم) و بازگشت (همه ما) به سوى تو است.

"سمعنا" در بعضى از موارد به معنى فهميديم و تصديق كرديم آمده است كه يك نمونه‏اش همين آيه است، يعنى دعوت پيامبرانت را با تمام وجود خود پذيرفتيم و در مقام اطاعت و پيروى در آمديم.

ولى خداوندا! بالاخره ما انسانيم و گاه غرائز و هوسها بر ما چيره مى‏شود و دچار لغزش مى‏شويم، از تو انتظار آمرزش داريم و مى‏دانيم كه سرانجام كار ما به سوى تو است.

و به اين ترتيب ايمان به مبدأ و معاد و رسولان الهى با التزام عملى به تمام دستورات الهى همراه و هماهنگ مى‏گردد.

__________
(تفسير نمونه، ج‏2، ص 399)

[کتایون]

لَا يُكلَّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَ عَلَيها مَا اكْتَسَبَتْ»


اين آیه و آیه قبل ناظر به كسانى است كه از شنيدن اين جمله كه "اگر چيزى را در دل پنهان داريد و آشكار سازيد خداوند آن را محاسبه كرده و مطابق آن جزا مى‏دهد"، نگران شدند و گفتند: هيچ يك از ما از وسوسه‏ها و خطورات قلبى خالى نيست.

اين آيه مى‏گويد:"خداوند هيچ كس را جز به اندازه توانايى‏اش تكليف نمى‏كند.

بنا بر اين آيه، اين حقيقت عقلى را تاييد مى‏كند، كه وظايف و تكاليف الهى هيچگاه بالاتر از ميزان قدرت و توانايى افراد نيست و لذا بايد گفت تمام احكام با همين آيه تفسير و تقييد مى‏گردد، و به مواردى كه تحت قدرت انسان است اختصاص مى‏يابد.

ضمنا جمله فوق، بار ديگر اين حقيقت را تاييد مى‏كند كه هيچگاه احكام شرعى از احكام عقلى و فرمان عقل و خرد جدا نمى‏گردد، و اين دو در همه مراحل دوش به دوش يكديگر پيش مى‏روند.
_ـــــــــــــــــــــــــ ـــ

(تفسير نمونه، ج‏2، ص 401)

[کتایون]

«رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَ لَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلىَ الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَ لَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنَا وَ ارْحَمْنَا أَنتَ مَوْلَئنَا فَانصُرْنَا عَلىَ الْقَوْمِ الْكَفِرِينَ» (بقره، 286)


در این فراض آیه، از زبان مؤمنان هفت درخواست از درگاه پروردگار بيان مى‏كند كه در واقع آموزشى است براى همگان كه چه بگويند و چه بخواهند.

پروردگارا! اگر ما فراموش كرديم يا خطا نموديم ما را مؤاخذه مكن.

پرسش: مگر امكان دارد كه پروردگار كسى را در برابر لغزشى كه از فراموشى يا عدم توجه سرچشمه گرفته مجازات نمايد؟ تا زمينه‏اى براى اين درخواست بماند؟

پاسخ: گاهى فراموشى نتيجه سهل‏انگارى خود انسان است، مسلم است كه اين گونه فراموشي ها از انسان سلب مسئوليت نمى‏كند مانند اين كه در قرآن آمده است "فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا"، (بچشيد عذاب خدا را در برابر آن كه اين روز را فراموش كرديد). (سوره سجده، آيه 14)

بنا بر اين فراموشكاری هايى كه زاييده سهل‏انگارى است قابل مجازات است.


پروردگارا! بار سنگينى بر دوش ما قرار مده آن چنان كه بر كسانى كه پيش از ما بودند (به كيفر گناهان و طغيانشان) قرار دادى.

"اصر" در اصل به معنى نگهدارى و محبوس ساختن است، و به هر كار سنگين كه انسان را از فعاليت باز مى‏دارد، گفته مى‏شود و نيز به عهد و پيمانها كه آدمى را محدود مى‏سازد، اطلاق مى‏گردد. به همين دليل مجازات و كيفر را نيز گاهى "اصر" مى‏گويند، در اين جمله مؤمنان از خداوند تقاضا دارند، از تكاليف سنگين، كه گاهى موجب تخلف افراد از اطاعت پروردگار مى‏گردد، آنها را معاف دارد.

و اين همان چيزى است كه در باره دستورات اسلام از زبان پيغمبر ص نقل شده:"بعثت بالحنيفية السمحة السهلة" به آيينى مبعوث شده‏ام كه عمل به آن براى همه‏سهل و آسان است". (بحار الانوار، جلد 22، ص 264، و ج 66، ص 42)

پرسش: اگر آسان بودن شريعت و آيين خوب است پس چرا در اقوام پيشين نبوده؟

پاسخ: همانطور كه از آيات قرآن استفاده مى‏شود تكاليف شاق براى امم پيشين، در اصل شريعت نبوده، بلكه پس از نافرمانيها به عنوان عقوبت و كيفر قرار داده شده است. همانطور كه بنى اسرائيل به خاطر نافرمانيها پى در پى از خوردن پاره‏اى از گوشتهاى حلال محروم شدند (سوره انعام آيه 146 و سوره نساء آيه 160).

پروردگارا! مجازاتهايى كه طاقت تحمل آن را نداريم براى ما مقرر مدار.

ما را ببخش، و گناهان ما را بپوشان، و مشمول رحمت خود قرار ده.

" عفو" در لغت به معنى محو كردن آثار چيزى است، و غالبا به معنى محو آثار گناه مى‏آيد كه هم شامل آثار طبيعى آن مى‏شود، و هم شامل مجازات آن. در حالى كه مغفرت تنها به معنى پوشاندن گناه است.
بنا بر اين مؤمنان هم از خدا مى‏خواهند گناهانشان را بپوشاند و هم آثار وضعى و تكوينى آن را از روح و روانشان بزدايد و هم كيفر آن را از آنان بردارد، و سپس از او مى‏خواهند رحمت واسعه‏اش كه همه چيز را در بر مى‏گيرد شامل حال آنان شود.

تو مولى و سرپرست مايى، پس ما را بر جمعيت كافران پيروز گردان.

و به اين ترتيب تقاضاهاى مؤمنان شامل دنيا و آخرت و پيروزيهاى فردى و اجتماعى و عفو و بخشش و رحمت الهى مى‏گردد، و اين تقاضايى است بسيار جامع.


نكته‏:
از آنجا كه در اين دو آيه خلاصه‏اى از تمام سوره بقره آمده است، و روح تسليم در برابر آفريدگار جهان را به ما مى‏آموزد، اين نكته خاطرنشان شده كه اگر مؤمنان از خدا مى‏خواهند كه از لغزشهاى آنان درگذرد و در برابر دشمنان گوناگون پيروزشان گرداند بايد برنامه "سمعنا و اطعنا" را انجام دهند و بگويند: "ما نداى مناديان را از جان و دل پذيرفتيم و در صدد پيروى از آن بر آمديم" و در اين راه از هر گونه تلاش و كوشش باز نايستند و سپس از خداوند خواستار پيروزى بر موانع و دشمنان گردند.

تكرار نام خدا به عنوان "ربنا" و كسى كه لطف خاصى در پرورش آنان دارد اين حقيقت را تكميل مى‏كند.

لذا رهبران اسلام در ضمن احاديث متعددى، مسلمين را به خواندن اين دو آيه ترغيب كرده و ثوابهاى گوناگونى براى آن بيان داشته‏اند كه اگر زبان و دل در تلاوت اين آيات هماهنگ گردند و تنها سخن نباشد بلكه برنامه زندگى گردد.

_________
(ر.ک: تفسير نمونه، ج‏2، ص 400 ـ 405)

[کتایون]

«رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا »
«رَبَّنَا وَ لَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلىَ الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا»
«رَبَّنَا وَ لَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ»
«وَ اعْفُ عَنَّا»
«وَ اغْفِرْ لَنَا»
«وَ ارْحَمْنَا »
«أَنتَ مَوْلَئنَا فَانصُرْنَا عَلىَ الْقَوْمِ الْكَفِرِينَ» (بقره، 286)


از رسول اكرم(ص) نقل شده كه خداوند پس از هر قسمت و فصلى از اين دعا مي فرمايد:"بجا آورده و مستجاب نمودم»

و لذا مستحبّ است كه اين دعا (مضمون اين آيات) زياد خوانده شود كه از رسول اكرم (ص) روايت شده: "كسى كه دو آيه آخر سوره بقره را در هر شبى بخواند او را از بيدارى آن شب كفايت و بى‏نياز مي كند (يعنى ثواب قيام و بيدارى يك شب را دارد)."

از عبد اللَّه بن مسعود روايت شده كه وقتى رسول اكرم(ص) به معراج رفت و به سدرة المنتهى رسيد در آنجا به آن حضرت دو سوم نمازهاى پنجگانه، و آيات آخر سوره بقره داده شد، و خداوند آمرزيد همه گناهان كسانى را كه مشرك نباشند از امت آن حضرت، جز آن دسته از گناهانى كه بزرگ‏اند و وارد كننده در آتش (يعنى عذاب بر آنها قطعى است.)

ابن المنكدر، از رسول اكرم(ص) نقل مي كند كه فرمود: "در آخر سوره بقره آياتى است كه هم قرآن است و هم دعا و خوشنودى خدا را جلب مي كند."

در تفسير كلبى از ابن عباس نقل شده است كه رسول خدا(ص) ناگاه صدايى شنيد سرش را بلند كرد درى از آسمان گشوده شد و فرشته‏اى فرود آمد و گفت: اى محمد خدا تو را بشارت مى‏دهد به دو نور كه پيش از تو به هيچ پيامبرى نداده است آن دو نور «فاتحة الكتاب» و «اواخر سوره بقره» اند كه كسى آن دو را نمى‏خواند جز آن كه حاجتش را برمي آورم.

____________
(مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏2، ص 692)