امام صادق از دیدگاه اهل سنّت – 458 روز پیش

[ملیکه]

رسالت امام صادق(علیه السلام) در میان ائمه اطهار(علیهم السلام) رسالتى است که با توجه به خصوصیات زمانى خویش می توان در نوع خود کم نظیر دانست. نقش آن امام بزرگوار در ایجاد یک انقلاب فرهنگى در سطح جهان اسلام بگونه اى که همه مذاهب اسلامى را تحت تأثیر خود قرار دهد از نکات قابل توجه در شخصیت و زندگى آن امام بزرگوار است.
سیره عملى و علمى امام(علیه السلام) باعث شد که امام صادق(علیه السلام) در ایفاى نقش خود یعنى انقلاب فرهنگى در جهان اسلام موفق نشان دهد. تأثیرپذیرى ائمه اربعه اهل سنت از آن شخصیت ارزنده از لابلاى نوشته ها و آثار تاریخى و کلامى و تفسیرى اهل سنت بوضوح نمایان است این مقاله درصدد است تا باغور و تعمق در منابع اصیل اهل سنت هم جایگاه و مکانت امام صادق (علیه السلام) را روشن نماید و هم با این کار گامى هر چند کوچک در جهت تقریب مذاهب اسلامى و ایجاد بستر مناسب براى پذیرش فقه جعفرى در میان مذاهب اسلامى فراهم نماید.
على هذا در دو بخش عملى و علمى شخصیت آن بزرگوار را مورد ارزیابى قرار می دهیم.

[ملیکه]

مبارزه منفى با ظلم و ظالم



امام صادق(علیه السلام)همچون سایر اجداد طاهرینش پرچم مبارزه با ظلم را هیچگاه بر زمین نگذاشت و از مظلومین حمایت می نمود اما شکل و قالب مبارزاتی امام صادق(علیه السلام) مبارزه با شمشیر نبود،

او قلم و زبان خویش را در این مسیر به کار می گرفت و گاه که سکوت خود را می شکست آشکارا خلافت بنى عباس را به نقد می کشید
محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز الذهبى (متوفاى ۷۴۸هـ.ق) می نویسد:
انّ ابا جعفر المنصور وقع علیه ذباب فذبه عنه فالح فقال لجعفر لم خلق الله الذباب؟ قال لیذل به الجبابرة(۱)
تعبیر امام(علیه السلام) از منصور دوانیقى به جبابره با توجه به اینکه روی سخن امام (ع) به او بود نشان می دهد که منصور را طاغوت معرفى نموده و دستگاه خلافت را با یک جمله کوتاه به نقد کشانده است. و یا در حمایت از قیام هاى علویان همچون قیام زیدبن على بن الحسین براى تجلیل و تکریم از رهبر قیام از هر فرصتى استفاده می نمود.

امام صادق(علیه السلام) با بینش و دوراندیشى منحصر به فرد خود نیک می دانست که قیام و انقلاب با شمشیر در آن مقطعى که جامعه با یک خلاء جدى فرهنگى روبرو بود نتیجه اى در بر نداشته و همه قیام ها را محکوم به شکست می دید تا جائى که پیش بینى شکست قیام زید بن على بن الحسین عموى خود را نیز کرده بود .
ابن خلدون در مقدمه تاریخش پس از ذکر قیام زید می نویسد:
کان جعفر الصادق اخبرهم بذلک کله و هى معدودة فى کراماته(۲)
امام صادق(علیه السلام) به زید بن على بن الحسین از آینده قیام خبر داد و این مطلب در زمره کرامات امام صادق(علیه السلام)شمرده می شود.

[ملیکه]

علل و عوامل این سکوت امام(علیه السلام) را در چند چیز می توان جستجو کرد.

۱- علم امامت:
اطلاع عمیقى که امام (ع) نسبت به وقایع حال و آینده و گذشته داشتند، همان چیزى بود که از سرچشمه هاى صفاى باطنى امام(علیه السلام) فوران مى کرد
ابن خلدون با اذعان به همین حقیقت است که وقتی از علم جفر سخن می گوید می نویسد:
اعلم ان کتاب الجفر کان اصله انّ هارون بن سعید العجلى و هو راس الزیدیه کان له کتاب یرویه عن جعفر الصادق(علیه السلام) و فیه علم ما سیقع لاهل البیت على العموم و لبعض الاشخاص منهم على الخصوص وقع ذلک لجعفر و نظائره من رجالاتهم على طریق الکرامة و الکشف الذى یقع لمثلهم من الاولیاء(۳).


بدان که کتاب جفر متعلق به هارون بن سعید عجلى از بزرگان زیدیه، کتابى است که او از امام جعفر صادق(علیه السلام) روایت کرده است و در آن کتاب آنچه که در آینده براى عموم اهلبیت(علیهم السلام) رخ می دهد را ذکر کرده است و براى بعضى از اشخاص نیز بطور اختصاصى از وقایع آینده آنان خبر داده شده است.

این علمى است که از امثال امام جعفر صادق(علیه السلام)می تواند سر بزند علمى که به طریق کرامت و کشف از چون او قابل ظهور است.

[ملیکه]

3ـ هدفمند بودن خط امامت



در حرکت هاى مکتبى و هدفدار همیشه عقربه به سمت آن هدف نشانه رفته و همه برنامه هایشان را با آن می سنجند. وضعیت اسفبار فرهنگى در جامعه آن روز، فاصله و شکاف عمیقى که با آرمان هاى اصیل مکتب در جامعه ایجاد شده بوداز یک سو و از سوى دیگر فقدان یک تحلیل و بینش عمیق فرهنگى و سیاسى، امام را بر آن داشت تا دست به یک انقلاب فرهنگى بزرگى بزند که محصول آن انقلاب حفظ مکتب اصیل اسلام از اوهام و خرافات و تبیین دائرة المعارف ارجمند فقه اسلام بود حضور فقیهان بزرگى در مذاهب اهل سنت و تشیع در مکتب علمى آن بزرگوار نتیجه همین خلاء فکرى و فقهى در جهان اسلام بود.

بنابر این انقلاب فرهنگى را بر انقلاب سیاسى مقدم می پنداشت و جز او کسى نمى توانست دست به این انقلاب عظیم فرهنگى بزند.

[ملیکه]

۳ـ مقابله با انحرافات فکرى در جامعه اسلامى

شرایط زمانى و موقعیت سیاسى عصر امام صادق(علیه السلام) بگون هاى بود که جامعه اسلامى پس از یک تقابل جدى بین بنى امیه و بنى عباس و مشغول بودن حاکمیت به مسائل داخلى و حفظ خود در زمان امام باقر(علیه السلام)باعث شد فضاى سیاسى جامعه اسلامى را کمى از حالت انقباض خارج نموده و زمینه مباحث فکرى، ترجمه کتب از دانشمندان یونانى و گسترش بحث و مناظره میان افکار نو ظهور الحادى تحت عناوین دهریون و پیدایش نحله هاى مختلف مذهبى در درون جامعه اسلامى فراهم شود این مهم به نوبه خود موجب گردید یک تهاجم همه جانبه فکرى و عقیدتى علیه اسلام شکل بگیرد. پر واضح است که امام جعفر صادق(علیه السلام) به عنوان شخصیتى فرهنگى و مذهبى از اولاد رسول خدا(صلى الله علیه وآله)که امامت امت را به عهده داشت اولى به دفاع در مقابل این هجوم فرهنگى بود لذا استراتژى خط امامت در این برهه از تاریخ اسلام امام صادق(علیه السلام) را بر آن داشت تا زمینه هاى بسط و گسترش یک مکتب فکرى براى تبیین اسلام ناب محمد(صلى الله علیه وآله) را فراهم نماید تا هم پاسخگوى شبهات فکرى باشد و هم پدید آورنده یک دائرةالمعارف جامع فقهى و حقوقى بر اساس کتاب خدا و سنت نبوى(صلى الله علیه وآله). باز بودن این فضاى فکرى و طرح سئولات بصورت آزادانه حتى در مورد خداوند نشان از همین حقیقت است که توانست شکوفایى کلام اسلامى را بدنبال داشته باشد.
رُوى أنَّ قدریاً دخل على الصادق جعفر بن محمد(علیهما السلام) فقال له: یا بن بنت رسول الله! تعالى الله عن الفحشاء؟ فقال له جعفر الصادق: یا اعرابی و جل ربنا أن یکون فی ملکه ما لایشاء، فقال القدری: یابن بنت رسول الله أیحب ربنا أن یعصى؟ قال: یا أعرابی أفیعصى ربنا قهراً؟ قال… آنقدر سؤال کرد تا اینکه دارد فأفحم القدری و بهت و لم یجد جواباً(۴)
روایت شد که مردى قدرى مسلک بر امام جعفر صادق وارد شد و پرسید اى پسر دختر پیامبر آیا خداوند از فحشا مبراست؟ فرمود: اى اعرابى منزه است خداى ما در ملکش چیزهایى باشد که او نخواهد. (اشاره به صفات سلبیه).
مرد قدرى مسلک پرسید: اى پسر دختر پیامبر آیا پروردگار ما دوست دارد که عصیان شود؟ فرمود آیا خداى متعال قهراً مورد عصیان قرار می گیرد؟ سئولات دیگرى تابدانجا که قدرى مبهوت و متحیر شد و پاسخى به سخنان جعفر الصادق(علیه السلام) نداشت.
شخصیت علمى آن امام به گونه اى بود که چون او می توانست حلاّل مشکلات و معضلات فکرى باشد.

ادامه دارد....

[ملیکه]

ابوالوفاء (متوفاى ۷۷۵) در طبقات الحنفیة می نویسد: عن ابى یوسف ان الامام (ابا حنیفه) کان یفتى فى المسجد الحرام اذ وقف علیه الامام جعفر الصادق بن محمد بن الباقر رضىالله عنهما و عن آبائهماالکرام فقطن الامام فقام فقال یا ابن رسول الله لو علمت اول ما وقفت لما قعدت و انت قائم فقال(علیه السلام) اجلس و افت الناس على هذا ادرکت آبائى(۵)
ابوالوفاء در کتاب طبقات الحنفیة نقل مىکند: از ابویوسف که امام حنیفه در مسجد الحرام فتوا مىداد که ناگاه امام جعفر صادق فرزند امام محمد باقر(رضی الله عنه) توقفى در آنجا کرد امام ابوحنیفه از جاى خود بلند شد و ایستاد و گفت: اى پسر پیامبر اگر مىدانستم موقعى که شما در اینجا توقف کردید هرگز من نمىنشستم در حالى که تو ایستاده باشى، پس امام صادق(علیه السلام) گفت: بنشین و فتوا بده که همانا تو پدران مرا درک کرده اى (۶)
این روایت تاریخى مبین این معنى است که بزرگانى چون ابوحنیفه در برابر مقام علم و دانش و شخصیت آن بزرگوار تعظیم مى کردند.
امام(علیه السلام) بگونه اى بود که بعضى از جعال از نام او براى نقل روایات مجعوله سوء استفاده مى کردند و یا اینکه در صدد تخریب شخصیت آن فرزانه دهر بودند صاحب وفیات الاعیان (متوفاى ۶۸۱ هـ.ق) نقل مى کند: ابوالبخترى از شعراى مشهور عصر خود از اهالى بصره و از موالى بنى لیث بن بکر است و تفکر معتزلى داشته است این شخص روایتى را به دروغ به امام صادق(علیه السلام) نسبت مى دهند که او درباره پیامبر(صلى الله علیه وآله) چنین گفته است: معافى تمیمى لب به اعتراض مى گشاید و مى گوید: ویل وغول لابى البختری اذا توافى الناس للمحشر من قوله الزور و اعلانه بالکذب فى الناس على جعفر والله ما جالسه ساعة للفقه فى بدو ولا محضر ولارآه الناس فى دهر یمّر بین القبر والمنبر

واى بر ابوالبخترى آن هنگام که در محشر احضار و بازخواست می شود از گفتار کذبى که در میان مردم به جعفر صادق نسبت داده است شخصیتى که به خدا قسم لحظه اى براى فقه نشسته و در محضر مردم حاضر نبوده و مردم او را نمی دیدند جز اینکه بین مرقد مطهر پیامبر(صلى الله علیه وآله) و منبر در حرکت بود…

ادامه دارد ...

[ملیکه]

بعد از این قتیبه در کتاب معارف نقل مىکند که: «کان ابوالبخترى ضعیفاً فى الحدیث» و از احمد نیز نقل مى کند که: ما روى هذا الا ذاک الکذاب ابوالبخترى(۷)
این نقل تاریخى نشان مى دهد که جایگاه شخصیتى امام جعفر صادق(علیه السلام)در موضوعات مهم دینى نشان از همین جایگاه فکرى اوست .
ابن تیمیه در کتاب منهاج السنة می نویسد:و قد استفاض عن جعفر الصادق انه سئل عن القرآن خالق هو أم مخلوق؟ فقال: لیس بخالق و لا مخلوق و لکنه کلام الله و هذا مما اقتدى به الامام احمد فى المحنه.
فان جعفر بن محمد من ائمة الدین باتفاق اهل السنة(۸).
بطور مستفیض وارد شده از امام صادق که از آن جناب سئوال شد: آیا قرآن خالق است یا مخلوق؟ امام(علیه السلام)فرمود: نه خالق است و نه مخلوق، و لکن کلام و سخن خداست. و این نظریه اى است که امام احمد در المحنه به آن اقتدا کرده است چون جعفر بن محمد از پیشوایان دینى است به اتفاق اهل سنت.
این حکایت از جایگاه و مکانت امام صادق(علیه السلام) نزد بزرگان اهل سنت است ابن حجر آنجا که از امام باقر(علیه السلام)سخن می راند می گوید: و خلف ستة اولاد افضلهم و اکملهم جعفر الصادق و من ثم کان خلیفته و وصیه و نقل الناس عنه من العلوم ما سارت به الرکبان و انتشر صیته فى جمیع البلدان. و روى عنه الائمه الاکابر کیحیى بن سعید و ابن جریج و السفیانین و ابى حنیفه و شعبه و ایوب السجستانی(۹).
ابن حجر می گوید: از امام باقر(علیه السلام) شش فرزند ذکور بجاى ماند که افضل و کاملترین آنها جعفر صادق(علیه السلام)بود به همین خاطر جانشین پدر و وصیى او بود و مردم علومى را از او نقل و روایت کردهاند که سواران با آن سیر می کنند و آوازه جبروتش در تمام بلاد پیچیده و از او بزرگانى چون یحیى بن سعید و ابن جریح و السفیانین و ابوحنیفه و شعبه و ایوب سجستانى نقل روایت کردهاند.
تعبیر ابن حجر «انتشر صیته فى جمیع البلدان» نشان مىدهد که امام صادق(علیه السلام) تنها در حجاز از شهرت بر خوردار نبوده بلکه آوازه علم دانش و شخصیت او تمام بلاد اسلام را پر کرده بود.

ادامه دارد ....